مکمل های دهانی کلسیم در گاوهای شیری پیرامون زایش

اتحادیه دامداران استان البرز

سید هادی حسینی (دکتری تخصصی تغذیه نشخوارکنندگان)

جعفر رمضانخانی (کارشناس ارشد تغذیه دام)

مکمل­های دهانی کلسیم در گاوهای شیری پیرامون زایش

مقدمه

آغاز شیردهی، توانایی گاو شیری را برای حفظ غلظت طبیعی کلسیم خون به چالش می­کشد. شیر (از جمله آغوز) غنی از کلسیم بوده و گاوها بایستی به سرعت وضعیت فیزیولوژیکی خود را برای تنظیم خروج ناگهانی کلسیم تغییر دهند.

در پیرامون زایش، متوسط غلظت کلسیم خون در گاوهای دوره شیردهی دوم یا بالاتر به طور قابل ملاحظه­ای کاهش می­یابد و کمترین غلظت کلسیم نزدیک به 12 تا 24 ساعت پس از زایش رخ می­دهد (شکل – 1). نرخ بروز هیپوکلسیمی پیرامون زایش شاخص مهمی از سلامت و تولید شیر گاوهای تازه زا می­باشد.

هیپوکلسیمی درمانگاهی در مقابل هیپوکلسیمی تحت درمانگاهی

هیپوکلسیمی درمانگاهی یکی از شناخته شده­ترین بیماری­های گاو شیری است.

علائم تب شیر برای سهولت به سه مرحله تقسیم می­شوند: مرحله اول تب شیر، علائم اولیه بدون خمودگی گاو است. در این مرحله ممکن است علائم آشکاری مشاهده نشود. زیرا آنها نوسانی و گذرا هستند. گاو مبتلا به تب شیر در این مرحله، ممکن است تحریک پذیر، عصبی و ضعیف به نظر برسد. برخی گاوها ممکن است وزن خود را به طور مکرر بر روی پاهای خلفی­شان بیاندازند. گاوها در مرحله دوم تب شیر، در خمودگی جناغی هستند. آنها افسردگی متوسط تا شدید و فلجی جزئی را بروز می­دهند و به طور معمول با سر برگشته روی کتف می­خوابند.

گاوها در مرحله سوم تب شیر در خمودگی جانبی می­باشند و به طور کامل فلج شده، نفخ کرده و به طور شدید هوشیاری­شان را از دست می­دهند (تا نقطه کما) و اگر طی چند ساعت درمان نشوند، می­میرند.

در هیپو­کلسیمی تحت درمانگاهی، غلظت کلسیم خون پایین بوده و علائم درمانگاهی تب شیر مشاهده نمی­شود. نزدیک به 50 درصد از گاوهای دوره شیردهی دوم و بالاتر که جیره­های معمول پیش از زایش را دریافت می­کنند،

هیپوکلسیمی تحت درمانگاهی را نشان می­دهند. اگرچه افزودن نمک­های آنیونیک خطر بروز تب شیر را کاهش می­دهد اما درصد بروز هیپوکلسیمی تحت درمانگاهی تقریباً 15 تا 25 درصد کاهش می­یابد. هیپوکلسیمی نهایتاً سبب کاهش ماده خشک مصرفی و تولید شیر و افزایش ناهنجاریهای متابولیکی می­شود. مسیرهایی که به وسیله آن هیپو کلسیمی ممکن است سلامت و تولید شیر را تحت تأثیر قرار دهد در شکل 2 نشان داده شده است. 

هیپوکلسیمی تحت درمانگاهی بسیار پرهزینه ­تر از تب شیر می­باشد زیرا درصد بالاتری از گاوها را تحت تأثیر قرار می­دهد. هزینه ناشی از هیپوکلسیمی تحت درمانگاهی 4 برابر هزینه تب شیر درمانگاهی است.  بروز هیپوکلسیمی پیرامون زایش با کاهش تولید شیر و افزایش خطر جا­به­جایی شیردان همراه است. مشخص شده است که خط قرمز برای کل کلسیم سرم نزدیک به 5/8 میلی­گرم در دسی لیتر می­باشد.

انواع مکمل­ های دهانی کلسیم

منبع کلسیم و شکل فیزیکی مکمل­های دهانی، جذب کلسیم و پاسخ­های کلسیم خون را به شدت تحت تأثیر قرار می­دهند. کلرید کلسیم بالاترین توانایی را برای حفظ غلظت کلسیم سرم دارد.

عرضه مقدار معمولی از کلرید کلسیم (برای مثال 50 گرم کلسیم) در یک دوز دهانی کم، بالاترین جذب را فراهم می­کند (شکل 4). تجویز 100 گرم کلسیم به شکل کلرید کلسیم در آب به میزان قابل توجهی کلسیم خون را افزایش می­دهد، اما این امر می­تواند مکانیسم­های هموستاز کلسیم گاو را متوقف کند و منجر به تحریک ترشح کلسی­تونین و در نتیجه کاهش جذب کلسیم در بدن  ­شود.

بهترین منابع کلسیم جهت درمان دهانی گاوها، کلرید کلسیم و پروپینولات کلسیم می­باشند. کربنات کلسیم در آب به عنوان یک مکمل کلسیم دهانی، غلظت­های کلسیم خون را افزایش نمی­دهد و انتخاب مناسبی برای گاوهای پس از زایش که نیاز به دسترسی سریع به کلسیم اضافی خون دارند، نمی­باشد. خوراندن قرصهای ترکیبی کلرید کلسیم و سولفات کلسیم محافظت شده با چربی منجربه بهبودهای پایدارتری در غلظت کلسیم خون شده است.

درمان با کلسیم زیرپوستی

کلسیم زیرپوستی برای حفظ غلظت­های کلسیم خون پیرامون زایش استفاده می­شود اما محدودیت­های قابل توجهی دارد. این روش ممکن است در گاوهایی که به شدت هیپوکلسمیک یا دهیدراته شده­اند مؤثر نباشد.

تزریق زیرپوستی کلسیم سوزش­آور است و ممکن است موجب نکروزه شدن بافت شود. محلول تزریقی نبایستی بیش از 75 میلی­لیتر از یک محلول گلوکونات کلسیم 23 درصد در هر محل تزریق باشد (نزدیک به 5/1 گرم کلسیم خالص). کینیتیک کلسیم تزریق شده به صورت زیر پوستی نشان می­دهد که در ابتدا به خوبی جذب می­شود اما غلظت کلسیم خون پس از 6 ساعت به سطح پایه کاهش می­یابد (شکل 6). از این رو تکرار دوزها برای حفظ کلسیم خون در حالت تعادل ضروری است که با قرص­های کلسیم دهانی امکان پذیر می­باشد.

درمان ­های هیپو کلسیمی درمانگاهی و تب شیر

خوراندن مکمل­های کلسیمی بهترین روش برای گاوهای هیپوکلسمیک است که هنوز زمین گیر نشده­اند،  نظیر گاوها در مرحله اول هیپوکلسیمی یا گاوهایی که هیپوکلسیمی تحت درمانگاهی تشخیص داده نشده دارند، گاوها مقدار مؤثری از کلسیم را طی 30 دقیقه پس از خوراندن مکمل­های کلسیم جذب می­کنند. غلظت کلسیم خون تنها 4 تا 6 ساعت پس از درمان برای اکثر مکمل­های کلسیم دهانی حفظ می­شود.

تزریق داخل وریدی کلسیم برای درمان گاوهایی که زمین گیر نشده­اند، توصیه نمی­شود. درمان با کلسیم داخل وریدی به سرعت غلظت­های کلسیم خون را به سطوح بیش از حد و بالقوه خطرناک، افزایش می­دهد. به ویژه غلظت­های بیش از حد کلسیم خون ممکن است باعث مشکلات قلبی کشنده شوند و توانایی گاو را برای موبیلیزه کردن کلسیم مورد نیاز در این زمان بسیار مهم متوقف می­کنند. گاوهای درمان شده با کلسیم داخل وریدی اغلب از برگشت مجدد هیپوکلسیمی 12 تا 18 ساعت بعد رنج می­برند.

مرحله دوم و سوم موارد تب شیر بایستی به سرعت با تزریق داخل وریدی 500 میلی لیتر محلول گلوکونات کلسیم 23 درصد درمان شوند. این روش 8/10 گرم کلسیم خالص فراهم می­کند که بیش از مقادیر مورد نیاز برای تصحیح کل کمبود کلسیم خارج سلولی گاو می­باشد. (نزدیک به 4 تا 6 گرم) تزریق دوزهای بالای کلسیم داخل وریدی سودمند نبوده است. برای کاهش خطر برگشت مجدد هیپوکلسیمی، گاوهای زمین­گیری که به طور مطلوب به درمان داخل وریدی پاسخ می­دهند نیاز به دریافت مکمل کلسیم دهانی اضافی در زمان هوشیاری دارند و بایستی 12 ساعت بعد دوباره تکرار شود.

هیپوکلسیمی موقتی زمانی رخ می­دهد که گاوها از خوراک باز می­مانند یا حرکات روده­ای آنها کاهش می­یابد. درک این که اول هیپوکلسیمی رخ می­دهد یا توقف حرکات دستگاه گوارش، مشکل است. اما در هر دو مورد یکی دیگری را پشتیبانی می­کند. طی القای آزمایشی هیپوکلسیمی، پژوهشگران گزارش کردند که انقباضات شکمبه­ای به خوبی پیش از آغاز علایم درمانگاهی تب شیر متوقف می­شود. در گاوهایی که در اوایل دوره شیردهی به دلیل کمبود کلسیم تحت بالینی خوراک مصرفی آنها کاهش می­یابد، استفاده از بلوس دهانی کلسیم بسیار سودمند است. گاوهایی که از خوراک بازمی­مانند، به ویژه در اوایل دوره شیردهی احتمالاً از مکمل­های دهانی کلسیم سود می­برند.

مکمل­های دهانی کلسیم می­توانند در بیشتر گله­های شیری، حتی گله­هایی با جیره­های آنیونیک موفق در دوره پیش از زایش و با کمترین موارد تب شیر درمانگاهی سودمند باشند. کلسیم دهانی بایستی به همه گاوهای ایستاده با علائم درمانگاهی هیپوکلسیمی و همه گاوهای زمین­گیر، به دنبال درمان موفقیت آمیز داخل وریدی خورانده شود. همچنین برای گله­هایی با بروز بالای هیپوکلسیمی، خوراندن کلسیم به تمامی گاوهای تازه زا ممکن است از نظر اقتصادی سودمند باشد. در نهایت گاوها با تولید شیر بالا در دوره شیردهی پیشین (بیش از 105 درصد متوسط شیرمعادل بلوغ گله) و گاوهای مبتلا به لنگش بهترین پاسخ را به کلسیم دهانی نشان می­دهند. گاوهای با تولید بالا و یا دچار لنگش که کلسیم دهانی را دریافت نمایند روزانه 1/3 کیلوگرم شیر بیشتری در اولین آزمون ماهانه پس از زایش در مقایسه با گاوهای شاهد (با تولید شیر یکسان در دوره شیردهی پیشین و مبتلا به لنگش) تولید می­کنند.

زمان بندی خوراندن کلسیم دهانی در پیرامون زایش

بهترین زمان جهت خوراندن بلوس کلسیم در گاوهای پیرامون زایش، خوراندن یک دوز بلوس در زمان زایش و دوز دوم 24 ساعت پس از آن می­باشد.